RECENZJA “Niemiecki dla każdego. Zacznij mówić! Kurs z ćwiczeniami”

Podręcznik Patrycji Puły Niemiecki dla każdego. Zacznij mówić! Kurs z ćwiczeniami jest publikacją dydaktyczną adresowaną do osób uczących się języka niemieckiego na poziomach A1–A2 według Europejskiego Systemu Opisu Kształcenia Językowego. Przyjęta przez autorkę koncepcja wpisuje się w komunikacyjne podejście do nauczania języków obcych, przy jednoczesnym zachowaniu wyraźnego komponentu leksykalno-gramatycznego. Analiza struktury podręcznika, sposobu prezentacji materiału oraz typologii ćwiczeń pozwala stwierdzić, że publikacja może znaleźć zastosowanie zarówno w samodzielnej nauce, jak i w zorganizowanym procesie dydaktycznym – w pracy z uczniami szkół ponadpodstawowych, studentami oraz osobami przygotowującymi się do egzaminów potwierdzających znajomość języka niemieckiego na poziomie podstawowym.

Jednym z podstawowych założeń podręcznika jest funkcjonalizacja materiału językowego. Poszczególne zagadnienia nie są prezentowane wyłącznie jako izolowane struktury gramatyczne czy listy jednostek leksykalnych, lecz zostają osadzone w określonych polach tematycznych i sytuacjach komunikacyjnych. Rozdziały poświęcone m.in. rodzinie (Die Familie) czy pracy (Die Arbeit) obejmują słownictwo, struktury gramatyczne, teksty oraz zadania umożliwiające ich zastosowanie. Takie rozwiązanie odpowiada założeniu, zgodnie z którym kompetencja językowa powinna być rozwijana w ścisłym powiązaniu z umiejętnością realizowania konkretnych intencji komunikacyjnych.

Na uwagę zasługuje zakres i sposób prezentacji leksyki. Autorka nie ogranicza materiału do podstawowego zasobu słownictwa typowego dla poziomu A1. Obok jednostek o wysokiej frekwencji pojawiają się również wyrażenia związane z funkcjonowaniem w życiu społecznym i instytucjonalnym, takie jak Arbeitgeber, Krankenversicherung, Steueridentifikationsnummer, Notfallkontakt, Bewerbung, Arbeitsvertrag czy Vorstellungsgespräch. Rozszerzenie zasobu leksykalnego w tym kierunku należy uznać za uzasadnione dydaktycznie, szczególnie w odniesieniu do odbiorcy dorosłego oraz studentów, dla których język niemiecki może w przyszłości pełnić funkcję narzędzia komunikacji akademickiej lub zawodowej.

Istotnym walorem publikacji jest ponadto uwzględnienie wariantywności leksykalnej i pragmatycznej. Zestawienia takie jak Mutter – Mama, Vater – Papa, Frau – Ehefrau – Ehegattin czy Mann – Ehemann – Ehegatte pozwalają zwrócić uwagę uczącego się na fakt, że wybór jednostki leksykalnej jest uzależniony nie tylko od jej znaczenia denotacyjnego, ale również od rejestru, sytuacji komunikacyjnej i relacji między rozmówcami. Jest to szczególnie ważne w początkowej fazie nauki, w której istnieje tendencja do poszukiwania jednoznacznych odpowiedników pomiędzy językiem ojczystym a językiem docelowym.

Za jeden z najistotniejszych walorów metodycznych podręcznika można uznać jego kontrastywne ukierunkowanie na polskojęzycznego odbiorcę. W sekcjach „Dobrze wiedzieć” autorka omawia struktury szczególnie podatne na interferencję międzyjęzykową. Przykładem jest przeciwstawienie poprawnej konstrukcji Ich bin 10 Jahre alt niepoprawnej kalce Ich habe 10 Jahre, a także zwrócenie uwagi na zgodność podmiotu die Familie z orzeczeniem w liczbie pojedynczej. Podobną funkcję spełniają zestawienia heiraten – verheiratet, sich verlieben – sich verloben, zusammen – gemeinsam oraz verbringen – spenden. Z punktu widzenia glottodydaktyki są to zabiegi wartościowe, ponieważ pozwalają nie tylko korygować błąd już po jego wystąpieniu, lecz również działać proaktywnie, uświadamiając uczącemu się potencjalne źródła transferu negatywnego.

Gramatyka prezentowana jest przede wszystkim w wymiarze funkcjonalnym. Dobrym przykładem jest zestawienie konstrukcji odpowiadających na pytania Wo? i Wohin?, a więc użycia celownika i biernika w połączeniu z przyimkami określającymi lokalizację i kierunek. Formy typu im Krankenhaus sein – ins Krankenhaus gehen czy im Kindergarten sein – in den Kindergarten gehen pozwalają uczącemu się obserwować zależności gramatyczne w kontekście konkretnych aktów komunikacyjnych. Podobnie wartościowe jest omówienie różnic pomiędzy auf der Straße, in der Straße oraz an der Straße. Tego rodzaju mikroanalizy rozwijają nie tylko poprawność formalną, lecz także świadomość językową i wrażliwość na idiomatyczność wypowiedzi.

Szczególnie interesującym aspektem podręcznika jest obecność elementów autentycznego języka codziennego. Uczący się poznaje nie tylko pełne formy charakterystyczne dla języka pisanego i starannej odmiany mówionej, ale również konstrukcje typowe dla komunikacji nieformalnej, takie jak Wie geht’s?, Mach ich czy Hab ich. Uwzględnienie procesów redukcyjnych charakterystycznych dla języka mówionego należy uznać za istotne z punktu widzenia rozwijania kompetencji receptywnej. Uczeń może bowiem poprawnie opanować konstrukcję Wie geht es dir?, a jednocześnie mieć trudności z jej rozpoznaniem w naturalnej realizacji Wie geht’s dir?. Wprowadzenie takich form już na poziomie podstawowym zmniejsza dystans między językiem dydaktyzowanym a językiem rzeczywistej komunikacji.

Warto w tym kontekście zwrócić uwagę na potencjalną przydatność podręcznika w przygotowaniu do egzaminów certyfikatowych z języka niemieckiego. Zakres tematyczny obejmujący rodzinę, dane osobowe, pracę, zainteresowania, codzienne aktywności czy funkcjonowanie w urzędzie pozostaje zbieżny z typowymi obszarami komunikacyjnymi sprawdzanymi na poziomach A1–A2. Ćwiczenia wymagające udzielania odpowiedzi na pytania, rozumienia krótkich tekstów, uzupełniania dialogów oraz samodzielnego formułowania pytań mogą stanowić wartościowy materiał przygotowujący do zadań spotykanych m.in. na egzaminach Goethe-Zertifikat czy telc Deutsch. Szczególnie przydatne są zadania aktywizujące podstawowe funkcje językowe: przedstawianie siebie i innych osób, przekazywanie informacji osobistych, pytanie o dane, opisywanie rodziny, miejsca zamieszkania, pracy i zainteresowań czy prowadzenie krótkiej rozmowy w sytuacji życia codziennego.

Należy jednak zaznaczyć, że podręcznik nie jest publikacją przygotowującą bezpośrednio do określonego formatu egzaminacyjnego. Jego wartość w przygotowaniu certyfikatowym polega przede wszystkim na budowaniu kompetencji stanowiących podstawę wykonania zadań egzaminacyjnych, a nie na treningu strategii właściwych dla konkretnego arkusza. Z tego względu w pracy z kandydatem przygotowującym się np. do Goethe-Zertifikat A1/A2 lub egzaminu telc zasadne byłoby uzupełnienie książki o materiały modelujące strukturę konkretnego egzaminu, w szczególności pełne zadania rozwijające sprawności rozumienia ze słuchu, pisania oraz interakcji ustnej.

Z perspektywy dydaktyki akademickiej publikacja może być użyteczna zwłaszcza na lektoratach języka niemieckiego rozpoczynających się od poziomu podstawowego. Przejrzysta segmentacja materiału umożliwia wykorzystanie wybranych partii niezależnie od pozostałych, co ułatwia włączenie ich do programu zajęć jako materiału podstawowego lub uzupełniającego. Tematyka pracy, formularzy, danych osobowych i komunikacji codziennej może być szczególnie przydatna w grupach studentów kierunków niefilologicznych. Nauczyciel otrzymuje przy tym materiał, który stosunkowo łatwo można rozbudować o zadania komunikacyjne realizowane w parach i grupach, symulacje sytuacyjne czy ćwiczenia rozwijające produkcję ustną.

Również w pracy z uczniami szkół ponadpodstawowych podręcznik może spełniać funkcję materiału systematyzującego i utrwalającego. Krótkie objaśnienia w języku polskim, czytelne zestawienia oraz bezpośrednie wskazywanie typowych błędów mogą być szczególnie pomocne dla uczniów mających trudności z samodzielnym wyprowadzeniem reguły gramatycznej. Z kolei bardziej zaawansowany leksykalnie materiał daje nauczycielowi możliwość różnicowania wymagań wewnątrz grupy.

Struktura ćwiczeń wskazuje na stopniowe przechodzenie od recepcji i reprodukcji do bardziej samodzielnej produkcji językowej. Obok ćwiczeń zamkniętych – prawda/fałsz, dopasowywania odpowiedników czy uzupełniania luk – znajdują się pytania do tekstów, rozbudowane dialogi oraz zadania wymagające samodzielnego tworzenia wypowiedzi. Przykładem może być sytuacja „W urzędzie”, w której uczący się formułuje pytania dotyczące nazwiska, adresu, miejsca pracy, obywatelstwa czy sytuacji rodzinnej. Jest to istotne, ponieważ przesuwa punkt ciężkości z deklaratywnej znajomości reguły na jej proceduralizację, czyli zdolność wykorzystania posiadanej wiedzy w działaniu językowym.

Pewnym ograniczeniem publikacji jest stosunkowo duży udział języka polskiego. Z perspektywy samodzielnej nauki początkującego odbiorcy jest to niewątpliwie rozwiązanie funkcjonalne, jednak w dydaktyce instytucjonalnej nauczyciel powinien stopniowo ograniczać mediację języka ojczystego. Również obszerne zestawienia leksykalne wymagają odpowiedniego porcjowania, zwłaszcza na poziomie A1. Nie każda jednostka musi bowiem od początku należeć do produktywnego zasobu uczącego się. Wskazane byłoby rozróżnienie słownictwa przeznaczonego do aktywnego użycia od leksyki, której znajomość na danym etapie może mieć charakter receptywny.

Pod względem metodycznym część ćwiczeń reprezentuje tradycyjne techniki utrwalające, takie jak dopasowywanie, uzupełnianie czy zadania typu prawda/fałsz. Na poziomie podstawowym mają one jednak swoje uzasadnienie, ponieważ umożliwiają automatyzację materiału przed przejściem do swobodniejszej produkcji. Istotne jest właśnie to, że nie stanowią jedynej formy pracy – są uzupełniane przez zadania komunikacyjne i kontekstowe.

Podsumowując, Niemiecki dla każdego. Zacznij mówić! Kurs z ćwiczeniami można uznać za wartościową publikację wspierającą rozwój kompetencji leksykalnej, gramatycznej, pragmatycznej i komunikacyjnej na poziomach A1–A2. Na szczególne podkreślenie zasługują kontrastywne podejście do trudności polskojęzycznego uczącego się, uwzględnienie elementów języka potocznego, prezentowanie różnic semantycznych i pragmatycznych oraz konsekwentne osadzanie materiału w sytuacjach komunikacyjnych.

Publikacja może być z powodzeniem wykorzystywana przez osoby uczące się samodzielnie, uczniów, studentów uczestniczących w lektoratach oraz jako jeden z komponentów przygotowania do egzaminów certyfikatowych na poziomie podstawowym. Jej zasadnicza wartość nie polega na szczegółowym opisie systemu języka, lecz na operacjonalizacji wiedzy językowej, tj. takim doborze i uporządkowaniu materiału, aby poznane środki językowe mogły zostać wykorzystane w konkretnym działaniu komunikacyjnym. W tym sensie publikacja realizuje jeden z podstawowych postulatów współczesnej glottodydaktyki: nauczanie języka nie jako autonomicznego systemu form, lecz przede wszystkim jako narzędzia skutecznego działania w określonych sytuacjach społecznych i komunikacyjnych.